Baie jare later

Ek het as plaasjapie in die Ooskaap grootgeword, in die omgewing van Fort Beaufort.

My eerste vyf jaar op die plaas Kroonkop/Grashoek (S32  41.509 E26  47.427) in die Mancazana vallei (Juanasberg), oos van die dorp. Die volgende paar dekades op die plaas Rietfontein (S32  52.386, E26  36.735) in die Gardenersdrif gebied, wes van die dorp.

‘n Tyd gelede het ek daar gaan toer om te sien wat geword het van daardie wereld wat ek 10jaar laas gesien het.  Die eerste dag was ‘n toer oor Hogsback, Michelspas en die Katbergpas. Die tweede dag ‘n besoek aan die twee plase waar ek grootgeword het. Hierdie storie is oor die tweede dag – meer geskiedenis en minder motorfiets.

Fort Beaufort 1890 (Thomas Bowler skildery)
Fort Beaufort 2009

Let op: Juanasberg is die heel verste blou berg op die foto.

Kroonkop (1952 – 1956)
Vanaf Fort Beaufort ry jy ooswaarts via Healdtown na Kroonkop. Healdtown was eens op ‘n tyd ‘n skool en ‘n kollege. Op pad soontoe was kaal vlaktes, vandag is daar twee nuwe woongebiede van honderde klein HOP-huise en sinkskuilings. Langs die pad is ‘n baie groot begraafplaas in wording - grafte oral versprei.

Kaal vlaktes is nou meestal begraafplaas

Naby Healdtown is ‘n kort maar besonder mooi pas al langs ‘n kloof.

Kort stukkie mooi pas

Dis nie duidelik wat Healdtown vandag is nie (of wat dit genoem word nie). Die geboue wat ek geken het as die kollege is totaal verwaarloos en in onbruik. Meeste geboue het geen vensters nie en sommige geboue het geen dak nie. Die sportveld staan verlate. Bokant die ou geboue is ‘n nuwe gebou wat lyk soos ‘n kliniek.
Vanaf Healdtown kon jy enigeen van twee paaie ry na die Mancazana vallei waar die plaas Kroonkop aan die voet van die Juanasberg le^.  Reguit met die korter maar baie rowwe pad oor Ghagha, of jy kan suid draai in die rigting van Alice en ‘n ent verder oos draai by Qunu, eens ‘n Fingu nedersetting.
Ek wou baie graag die rowwe pad oor Ghagha ry, maar het gou besef dis nou ‘n rooi roete en nie vir alleenry nie. Destyds was dit al “oranje”, nou is dit beslis rooi.

Die rowwe "pad" oor Ghagha, anderkant Healdtown

Ek het toe maar omgedraai en die makliker roete in die Alice-rigting gekies.
Die Fingu nedersetting is nie meer daar nie, maar daar is wel ‘n meer moderne nedersetting ‘n ent nader aan Alice. By die afdraai was destyds ‘n boorgat met ‘n pomp wat werk met ‘n lang hefboom wat mens so al in die rondte stoot, dan loop ‘n straal water in ‘n emmer daar eenkant. Stukke van die pomp staan nog, maar is duidelik lankal ondiensbaar.
Mancazana en die Juanasberg  (wat deel is van die Amatola berge) raak sigbaar as jy so oor ‘n vlakte aangery kom van Alice se kant af. Die plaas is op die punt van ‘n kort stukkie rowwe pad aan die voet van die Juanasberg.
 

Die laaste stukkie pad na Kroonkop, met Juanasberg in die agtergrond

 My pa het die opstal in 1951 herbou en dit Kroonkop gedoop. Op die kaarte is dit gemerk as Grashoek.  Die foto van die “nuwe” Kroonkop is in 1955 geneem, met die jong GK wat by die tuinhekkie staan.

1955 die ou huis en die herboude huis

 
Dit is ‘n baie vrugbare vallei, met plase wat kort opmekaar gestaan het, soos plase in die Boland. In die jare 1960 het die regering al daardie vallei se (blanke) plase opgekoop/onteien/oorgeneem en by die Ciskei ingelyf. Van daardie tyd af het die vallei agteruit gegaan.
Op Kroonkop was ‘n groot skuur van sinkplate – vandag is daar nie eens die hoekpale nie. Die woonhuis is steeds daar, maar uiters verwaarloos. Die vensters is van binne toegemaak met kartonne, papiere of stukke blikplaat. Stoepmure stukkend, dak geroes.

Van die bietjie wat mens kan inloer is dit duidelik dat die huis leeg is, behalwe een kamer by die agterstoep. Daarin is twee primitiewe maar netjiese dubbelbeddens en ‘n bedkassie. Die kombuis is ‘n totale hool, badkamer is kaal gestroop, spens is vol stukke yster. Die agterstoep is die nuwe kosmaakplek en ook die slaapplek van drie maer honde. Van die eens netjiese tuin is daar geen teken.
Kroonkop se agterstoep

Die fantastiese uitsig op Juanasberg is darem steeds daar.  En die baie mooi dam naby die huis is steeds daar.

Uitsig op Juanasberg met sy plantasies dennebome. Ongelukkig baie blou rook in die lug, agv veldbrande.

Van Kroonkop af het ek in die vallei afgery en na bekende bakens gaan kyk. Die afdraai na Tannie Agnes se huis bestaan nie meer nie, maw haar plaas bestaan ooknie. Trouens, nie een van die volgende 5 plase lyk aktief nie.
Die plaasskool by die afdraaipad is ‘n vergete fondasie.
Die drie plase van die Pieterse families is nou spookhuise, van die skure is net fondasie oor. Die  droee damme was eens op 'n tyd vol eende, makoue en bleshoenders. Nou niks.

Vervalle plaashuis

n Ou bekende stukkie pad

Eens n mooi opstal, nou totaal vervalle en verlate, soos die ses ander plaas opstalle in die omgewing

Tannie Cretiene se huis en speelskool is vervang met (hoe sal ek se?) n meer byderwetse huis

 Tannie Cretienne se plaashuis is ‘n ruine. Hier het ons eens op ‘n tyd voorskool “klasse” gehad op klein gekleurde stoeltjies en tafeltjies. Stories geluister, prente ingekleur en tussen die eende, ganse en kalkoene rondgestap langs die huis.  Later het ons ook in die skuur oorkant die huis wegkruipertjie gespeel. Vandag is dit net die ruine van die huis, geen diere en geen skuur meer nie. In die eens mooi voortuin staan nou ‘n blougeverfde modderhuis (met een deur en twee klein vensters).

Van hier af het ek in die rigting van die Katriviervallei gery. Heeltyd gesoek na die indraaipad van die rowwe Ghagha pad. Nerens kon ek dit sien nie. Al wat ek kan dink is dat daardie pad gladnie meer bestaan nie omdat dit deel geword het van plase.

Die pad deur die kloof was goed en die omgewing is mooi al die pad tot by FB, waar ek afgedraai het na Rietfontein.
Op pad het ek by Baddaford se padstal gestop vir brekfis. Daar het ek aan die gesels geraak met ene mnr Wink en sy vrou. Hy het paar jaar terug ‘n padskraper gekoop (‘n Volvo, let wel!) en hy skraap nou paaie op kontrak. (Die afdelingsraad, soos ons dit geken het, bestaan nie meer nie. Skraapwerk word nou op kontrak gedoen). Hy vertel dat hy juis die afgelope week die paaie in Rietfontein se omgewing geskraap het. En dat die hoeveelheid kilometer wat hy met die kontrak se fondse kon skraap, het opgeraak net anderkant die plaas La Motte, teen die opdraand op pad na Windsor plaas. Hy skraap niks meer as wat hulle betaal nie, want jy kry daai ekstra geld nooit terug nie....   Okey, ek sal kyk .... en dis presies waar hy opgehou skraap het, die merke is duidelik, so'n ent op teen Windsor se opdraend!
 

Rietfontein (1956 - 2001)
Met ‘n knop in die keel het ek op die ou bekende afdraai ingery --- hoe sal Rietfontein lyk? Beter as Kroonkop?

Die afdraai na Rietfontein - vir baie dekades die poort na vrede en vryheid

 Die plaaspad was in uitstekende toestand, die beste toestand wat ek dit in baie jare gesien het. Wyd geskraap met baie afleivore vir reenwater. Stewige ryvlak. Mnr Wink doen goeie werk! Die kante van die pad is erg toegegroei met doringbome. Destyds het die afdelingsraad die kante vir veiligheid mooi oopgekap tot teen die draadheining, sodat jy koedoes en wild gouer kon raaksien, veral in donkertyd. Vandag geen sulke diens meer nie.

Rietfontein se opstal verskyn daar onder

Hier is die oostelike grens van die plaas, met die grensheining min of meer so al op die sigbare horison.

Ek was baie aangenaam verras om te sien hoe goed die huis en werf lyk. Die skure is tans onder restourasie. Dis baie lekker om te sien dat dit wat kosbaar vir mens is, in goeie hande is. Aangename en gasvrye mense woon nou in die huis. Hulle is ingeskakel by n reeks wild-plase en safari/avontuur maatskappye.

Rietfontein se wye werf met die groot wildevy boom

Let op die groot wildevy boom links, voor die skuur. Dit was ‘n baba-boompie in 1920 toe dit geplant is, soos te sien op die volgende foto. Die denneboom het ook baie groot geword, maar is ‘n jaar gelede deur ‘n sterk wind vernietig.
 1925

Grootboom 2000

Bietjie geskiedenis: Die geboue is rondom 1835 opgerig as deel van Lord Charles Somerset se poging om die Oosgrens te beveilig teen invalle deur die inwoners van die gebied oos van die Kei-rivier. Oral langs die Oosgrens het hy forte gebou by hoofsentra (Grahamstad, Fort Beaufort ens) . Tussenin hierdie forte het hy versterkte vestings gebou, op afstande wat ‘n ossewa in een dag kan trek (Fort Brown, Fort Rietfontein, Fort Wiltchire...). Groot dele van die geboue van Rietfontein is onveranderd sedert daardie tyd. Massiewe klipmure met skietgate op strategiese plekke. Die skure en ‘n lang kraalmuur is alles van klip uit die omgewing gebou.

Oorspronlike buitegeboue, met paar deure ingebreek later jare. Let op die klein skietgate

Die oorspronklike woonhuis - n makgemaakte fort

n Potlood skets van die werf, gedateer 1899

My oupa-grootjie het die grond in 1904 gekoop en later verdeel tussen sy seuns.  Hy, en later sy seun (my oupa) het aanbouings gedoen aan die oorspronklike H-vormige woonkwartiere.

n Waterverf skildery van die werf soos in 1982

In 1956 het my eie Pa daar begin boer. Die huis is baie groot – ons het met driewiele in die kamers binne rondgery want my ouers het aanvanklik nie genoeg meubels gehad vir al die kamers nie!

Die werf van vandag. (die groot dam is vol water - dis altyd n groot feestelikheid wanneer dit gebeur)

My broer het later by Pa oorgeneem en tot 2001 daar geboer. Droogtes, rentekoerse, veediefstal en insetkoste het veroorsaak dat hy eindelik ongelukkig moes verkoop.

Die woonhuis soos ons dit ken

 Die oorspronklike deel van die huis het geelhout vloere en geelhout plafonne regdeur. ‘n Deel van die een skuur het geelhoutvloer en geelhout balke. Die mure is van soliede klip, halwe meter dik.

Die wagtekamer met dubbelmure. Geelhout oral binne die skure
Die “grootskuur” se een punt is besonders. Dit het dubbelle mure en ‘n kelder. Die kelder is gebruik om gevangenes in toe te sluit solank hulle op die perseel bewaak moes word. Bokant hulle het die wagte geslaap, terwyl die dienswagte binne die dubbelmuur wag gestaan het. Skietgate in die buitemuur was effens bokant kophoogte. Laterjare het Oupa die dak se afleiwater in die kelder laat inloop. Die wildevyboom naby die skuur het dit agtergekom en sy wortels soontoe laat groei, soveel so dat die skuur se oprit aangepas moes word. Die boom se kroon is vandag sowat 30meter van kant tot kant.
In hierdie skure en op hierdie plaas het ek en my broers baie avonture beleef. En my eie kinders laterjare ook. Vlermuise jag, skeertye, wolbale, tarentale, veld, trekker... Ek werk al lankal aan 'n storie oor daai dinge, maar dis nie vir hierdie Forum nie.

Hierdie palmboom was skaars van die grond af toe ek kind was. Die groot wildevy is sigbaar in die agtergrond. Let ook op die klipmuur

Nadat ek die huis en werf goed deurgekyk het, het ek kuier-kuier by verskeie plekke op die plaas vertoef en die atmosfeer ingedrink. Die “boonste veld” is droog en kort gevreet, terwyl die “onderste veld” goed lyk, met goeie weiding.

Die onderste windpomp, al die jare was dit ons swemdam. Van al die waters op die plaas, die mees standhoudend en ook lekkerste.

Van Rietfontein af het ek wes gery verby die plase Rietmond, Sewefontein, Driefontein, Rooihuisie, Edgehill, Vlaknek, La Motte, Prieel en Windsor, tot op die teerpad tussen FB en Grahamstad.

Sewefontein. Hier af, lank gelede, het ek n bakkie byna-byna omgegooi.

n Splash deur die Koonaprivier tussen Sewefontein en Vlaknek

Windsor plaashuis is lank nie meer wat hy eens was

Daar regs gedraai op die R67 teerpad, deur die Eccapas, oor Mandy Flats, deur Bathurst tot in Port Alfred.

Met ‘n lied in my hart het ek die fotos aan my broer en skoonsus gewys. En ook die volgende dag aan my ouers, aan wie ons so dankbaar is vir ‘n fantastiese jeug. Nou meer as ooit.